Rafał Chojnacki: Stein Riverton - W cieniu swastyki
Dodane przez taclem dnia Czerwiec 08 2009 13:38:48
STEIN RIVERTON - W CIENIU SWASTYKI

Dla sporej części znawców literatury skandynawskiej Sven Elvestad jest pierwszym liczącym się pisarzem z Norwegii, który zasłynął serią powieści kryminalnych. Utwory Elvestada tworzone były na wysokim poziomie, szybko więc przetłumaczono je zarówno na język angielski, jak i na niemiecki. Nazwisko Svena Elvestada może niewiele mówić polskiemu czytelnikowi, gdyż pisząc powieści kryminalne, posługiwał się często pseudonimami: Kristian F. Biller i Stein Riverton. Najbardziej znany jest ten drugi, autor podpisał nim większość spośród swoich 96 książek. Dla uczczenia jego dorobku nazwę "Rivertonklubben" nadano Norweskiemu Stowarzyszeniu Pisarzy Kryminalnych, a główna nagroda jaką co roku przyznaje się najlepszej powieści kryminalnej, to właśnie Nagroda Rivertona (Rivertonprisen).

Sven Elvestad urodził się w 1884 w Halden, niewielkiej miejscowości przy granicy ze Szwecją. Początkowo terminował jako pracownik biurowy, ale szybko postanowił zacząć nowe życie w stolicy. Pojechał do Oslo i tam rozpoczął pracę w gazecie "Ørebladet". Właśnie w niej ukazały się pierwsze jego historie kryminalne, publikowane anonimowo. Jednak większość dorobku Elvestada z tamtego okresu, to artykuły prasowe, dotyczące aktualnych wydarzeń, w tym również spraw kryminalnych. Trzeba zaznaczyć, że należał on do popularnych dziennikarzy i że jego pióro było wyznacznikiem wysokiej klasy tekstów publicystycznych. Najbardziej znany stał się jednak dzięki beletrystyce.
Kiedy 1907 roku opowiadania zebrane z "Ørebladet" wydano w formie książki, na okładce widniał pseudonim Stein Riverton. Była to edycja niskonakładowa, dlatego za oficjalny debiut Rivertona uważa się zwykle powieść "Jernhesten" z 1909 roku. Rok wcześniej, pod pseudonimem Kristian F. Biller, Elvestad opublikował powieść "Et mennesketyveri", pierwszą z serii "Lys og Skygge", której bohaterem jest detektyw Knut Gribb, oraz jego odwieczny wróg, Thomas Ryer. Seria opowiadań o Knucie Gribbie liczy sobie łącznie 28 pozycji.

Najbardziej znanym bohaterem historii tworzonych przez Rivertona jest jednak Asbjorn Krag. Postać tego detektywa pisarz stworzył już w 1904 roku. W odróżnieniu od Gribba, który działał w Oslo, Krag był policjantem z Danii, który na emeryturze dorabiał jako prywatny detektyw. W pierwszych historiach opowiadał on o swoich przygodach młodemu reporterowi, co budowało ciekawą relację, podobną nieco do duetu Holmes-Watson. Później pojawiło się sporo tekstów dotyczących wcześniejszych lat działalności duńskiego policjanta. Wiele z nich było w rzeczywistości przerobionymi historiami z serii o Knucie Gribbie, stąd też konieczne było odmłodzenie bohatera.
Opowiadania i powieści o Asbjornie Kragu ukazywały się do połowy lat dwudziestych. W 1928 roku Elvestad opublikował w gazecie notkę informującą o śmierci detektywa.
Stein Riverton jest również scenarzystą szwedzkiego filmu kryminalnego "Politik och brott" (Polityka i przestępczość), nakręconego w 1916 roku. Reżyser, Fritz Magnussen, przedstawia w nim wizję wyborów na gubernatora, którym towarzyszy zbrodnia - ktoś defrauduje pieniądze, giną ludzie - a detektyw Archie Stern prowadzi trudne śledztwo. Ze względu na kłopoty ze szwedzką cenzurą film miał swoją premierę w kinie "Apollo" w Helsinkach, 8 lipca 1918 roku. Szerzej pisze o tym Odd Magnar Syversen w biografii "Sven Elvestad: en bibliografi" (Universitetsbiblioteket i Oslo 1986).

W dwudziestoleciu międzywojennym Riverton był w Polsce popularniejszym pisarzem, ukazało się wówczas osiem jego książek, nie wznawianych do dziś. Były to: "Czarna Gwiazda" (inny jej tytuł, to "Więzienie"), "Człowiek z niebieskim szalem", "Człowiek, który splądrował miasto", "Kobieta-szatan", "Tajemnica torpedy", "Tajemniczy wróg" (inny polski tytuł, to "Zagadkowy nieprzyjaciel"), "Ten czwarty" i "W szponach demona". Kolejną książkę sygnowaną nazwiskiem norweskiego autora wydano u nas dopiero w 1988 roku i nosi ona tytuł "Żelazny wóz" (jest to przekład słynnego "Jernhesten").

W 2007 roku w Norwegii zrobiło się ponownie głośno o Elvestadzie. Prasa ujawniła jego pedofilskie skłonności, opublikowano m.in. wspomnienia mężczyzn z miejscowości Positano we Włoszech, którzy jako mali chłopcy byli napastowani przez pisarza, przebywającego regularnie na wakacjach na Półwyspie Apenińskim. Powróciły też wówczas również wspomnienia o jego fascynacji ideologią faszystowską. Przypomniano, że Sven Elvestad był pierwszym zagranicznym dziennikarzem, któremu wywiadu udzielił Adolf Hitler (Gjermund Jappée, "Pedofili og fascisme i ny biografi", "Aftenposten", 13.07.2007).

Badacze zwracają często uwagę na to, że ocena postaci Svena Elvestada zależna jest od tego czy traktujemy jego życiorys jako element burzliwych czasów w których żył, czy też raczej staramy się spojrzeć na jego twórczość i poglądy w bardziej obiektywny sposób. Taki podział biografii przedstawia m.in. Ragnhild Maria Hauglid Henden, z norweskiego Center for Studies of Holocaust and Religious Minorities w artykule "Sven Elvestad and the Anti-Semitic Archive". Pierwszy z biografów, autor opublikowanej w 1986 roku książki "Sven Elvestad, en bibliografi" - Odd M. Syversen – koncentruje się na literackiej ikonie, klasyku norweskiej powieści kryminalnej. Inny obraz przedstawia nowsza, wydana w 2008 roku książka Bernta Rougthvedta "Riverton. Sven Elvestad og hans samtid". Poza typowymi faktami biograficznymi prezentuje ona analizę poglądów prezentowanych przez pisarza, zarówno na podstawie listów, relacji, jak i na podstawie twórczości dziennikarskiej i literackiej. Oba te obrazy różnią się od siebie diametralnie.

Stein Riverton pozostaje więc z jednej strony pasjonującym pisarzem, z drugiej zaś postacią pełną dwuznaczności i równie ciekawą jak jego twórczość.

Autor: Rafał Chojnacki